وابستگى خود نسبت به خليفه را به‌صورت صورى حفظ مىكرد ، امّا بناى تشكيلات ادارى خود را آن‌چنان ترتيب مىداد كه ريشه در واقعيتهاى موجود داشت . « 424 » البته طاهريان و صفاريان به‌وسيله مشاغل خود در بين النهرين ، و نيز جنگهاى تقريبا دائمى و تعويض مكرر سرزمينهاى تصرفيشان موفق نشدند كه نظام ثابتى بنا نهند . امّا آنان انتصاب نمايندگان ( خليفه ) را براى هر ولايت ، افسران عالىرتبه فرماندهى ( سپهسالار ) ، متصدى امور مذهبى ، وزير ماليه « 425 » و احتمالا انتخاب « وزير مشاور » را نيز در اختيار داشتند . « 426 » ابتدا آل بويه بر آن شدند كه هم‌زمان دو وزير منصوب كنند ، « 427 » نخست به‌موجب تقسيمات ادارى منطقه‌اى ( مانند فارس « 428 » و بغداد ) كه از لحاظ محدوده از هم جدا بودند ، « 429 » و بعد ( از سال 384 ه / 994 م ) براى اهداف مشخص مراقبت و نظارت « 430 » متقابل . تشكيلات به معنى واقعى مستقل ابتدا در زمان سامانيان به وجود آمد . اين تشكيلات در اصل با تشكيلات عباسيان « 431 » و بدان طريق از بسيارى جهات با ساسانيان تطابق داشت ، « 432 » و اين نكته‌اى بود كه معاصران به خوبى از آن آگاهى

--> ( 424 ) . به طور كلى دستورات و توصيه‌هاى صرف انسانى ( و نه خدماتى ) به خاطر مردم براى « جامعه » قلمرو حكومت را مىتوان در قابوس‌نامهء / چاپ ديتز ص 749 - 734 خواند . ( 425 ) . سال 582 ه / 1186 م ( خوارزم - شاه ) « شيخ الاسلام » : جوينى : تاريخ جهانگشا ج 2 ، ص 23 ، و نيز تاريخ سيستان ، ص 216 ( سال 258 ه / 872 م ) . ( 426 ) . عنوان « حاجب الحجّاب » ابتدا در سال 358 ه / 969 م ذكر شده است : تاريخ سيستان ، ص 333 ( همچنين نزد غزنويان ، رجوع كنيد . به پاورقى شماره 440 كتاب حاضر . ( 427 ) . Mez 86 , 95 f . , Krymskyj I 76 . ( 428 ) . شبيه اين تشكيلات مجزا در زمان آل بويه ( در حدود سال 390 ه / 1000 م ) نيز وجود داشته است . همچنين ديوان ويژه‌اى « ديوان السوّاد » براى فارس وجود داشت : هلال ، تاريخ الوزراء ، ص 401 . ( 429 ) . چنين بود در زمان عضد الدولة : مسكويه : تجارب الامم ، ج 6 ، ص 515 - 513 ؛ ابن اثير : الكامل / چاپ تورنبرگ ، ج 8 ، ص 514 و بعد . - همچنين ، ص 992 ؛ و نيز همان كتاب ، ج 9 ، ص 66 . ( 430 ) . ياقوت : ارشاد ، ج 1 ، ص 71 و بعد . ( 431 ) . رجوع كنيد به مستوفى : تاريخ گزيده ، ج 1 ، ص 386 ، 390 . ( 432 ) . رجوع كنيد به : Barthold , Vorl . 84 ; Barthold , Christ . 29 ; Krymskyj I 85 . - Kamilla V . Trever : , , Sassanidskij Iran V Sachname'' -